فرجام نوین

کوبیدن بر طبل جنگی ویرانگر

همه ما میدانیم که بعد از جنگ سرد، جهانی تک قطبی به سرکردگی آمریکا به گونه ای افسار گسیخته تاکنون بر طبق منافع خویش همه چیز را به پیش رانده است. بدیهی است که در این شرایط جنگ افروزی و اوباشیگری بی معنایی که نه توانایی مقابله و نه تغییر وضعیت حقوقی بین الملل با همه ضعفهایش وظیفه اوست، سفاهت سیاسی بی معنایی را به نمایش گذاشته است. سردمداران سیاست خارجی ایران، درست در چنین شرایطی به زعم خویش پایبندی خود را به آرمانهای انقلاب اسلامی و نمایش قدرت را یادآور میشوند، در حالیکه با مواضع سیاسی خود در این مدت، هیزم آتش جنگی ویرانگر را بر افروخته می نمایند که نه تنها امنیت و زندگی طبقات فرودست جامعه بلکه موجودیت اقتدار ارتجاعی آنها را نیز به خطر انداخته است.  آشفتگی و سراسیمگی از سرتاپای وجودشان باریدن گرفته و تناقض در موضعگیریهایشان به وضوح آشکار است. مشخص نیست که تا چه اندازه ظرفیت سازش بین المللی با این وضع باقی مانده است. اما پر واضح است که کوبیدن بر طبل جنگی ویرانگر نه تنها زندگی اقشار فقرزده جامعه را با تهدید و آتیه  ای ابهام انگیز روبرو خواهد کرد بلکه دودمان فرتوت چندین ساله ارتجاع حاکم را بر باد خواهد داد.

بحث نمودن از هویت و جوانب مختلف آن شاید مستلزم تعمق و کاری همه جانبه باشد که منظور نگارش این سطور نیست و به تنهایی نیز خود را ملتزم به جوابگویی آن نمی­داند. در جستاری گذرا تنها بر یک نکته و بخشی مشخص از سر فصل چنین بحثی تاکید خواهم کرد که شاید(البته از نظر نگارنده) بیش از هر چیزی در جامعه با آن درگیر باشیم. هویت افراد در جامعه و  سیر تحولات زندگی او به مثابه فرد، برآمده از موقعیتی طبقاتی است که به لحاظ اقتصادی در آن افتاده است، بدیهی است که خواه ناخواه مناسبات اجتماعی، شکل گیری شخصیت و کسب موقعیت اجتماعی، پیوستگی و ارتباط خیره­کننده­ای با آن را باخود به دنبال دارد. بدان معنی که پرورش اجتماعی و اخلاقیات برآمده از آن، برآیند سنتزی است که اکثراً با تغییر چنین موقعیتی، همه جوانب مختلفش را تحت الشعاع قرار خواهد داد. با دوری گزینی از هر نوع مطلق انگاری و بدون اینکه به سراغ دیگر دلایل این امر از جمله نوع سیستم سیاسی حاکم در جامعه برویم، با این حساب هویت طبقاتی فرد در بسیاری از مواقع، تعیین کننده و ریشه اصلی موارد یاد شده در زندگی و سرنوشت فرد را شکل میدهد. با بررسی اجمالی و از نگرشی انتقادی و بدون اینکه به غرقاب پوزیتویسمی انتزاعی افتاده باشیم، در می­یابیم که کل نظام اجتماعی چه ترکیب ناهمگون و بهم ریخته­ای را در خود جای داده است. تنها با درکی صحیح و علمی که نشات گرفته از رویکردی واقع بینانه و عدالتخواهانه است، خواهیم توانست چالشهای کلان و راهکارهای اساسی را برای آسیب دیدگیهای حاصله از آن تعیین نماییم، (امری که هدف اصلی این نوشتار را تشکیل نمی­دهد.)

در این میان خطرناکتر از هر چیزی عدم شناخت و درک عمیق و علمی فرد در جامعه از هویت واقعی خویش است که ناخواسته فرد را بنا به موقعیتی اجتماعی­ که کسب نموده در هر عرصه­ای که انتخاب نماید، به منجلاب اخلاقیات و مناسباتی گرفتار می­آید که صرفاً می­توانیم نام "هویتی سرگردان" را برای آن انتخاب نماییم. این سرگردانی هرگز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده و حاضر است هر چیزی را برای نیل به مقاصد شخصی خویش آنهم در اوج آشفتگی به خدمت بگیرد. در اینجا دیگر نه ثبات شخصیتی، نه آرامش و نه درکی عمیق و مسئولانه در برابر جامعه معنا خواهد داشت. گریز مدوام از واقعیات، منفعت پرستی شخصی، فرصت طلبی و گاهاً جبونی به خصائص بارز فرد مبدل شده و در مسیر آتی زندگی نیز او را همراهی خواهد کرد. این امر در حوزه سیاست( البته با رویکرد سیاسی ذکر شده در فوق) تصویری به لجن کشیده از خود به نمایش میگذارد که به هیچ وجه توانایی پنهان کردن اخلاقیات خویش را در هیچ موقعیتی نخواهد داشت. چرا که فروغلطیدن به عرصه قدرت و روابط سلطه با چنین وصفی که تاکنون از آن سخن راندیم، دیگر نه تنها رسالتهای واقعی سیاسی و مبارزاتی بلکه آرمانها و اعتقادات معین را نیز فدای زیستن و ماندن در گردونه روابط سلطه و مناسبات حاصله از آن خواهد کرد. دیگر فریب و نیرنگ ساده­انگارانه و اخلاقیاتی نازل در اوج فرومایگی به خدمت عقلانیتی ابزاری در خواهد آمد که افقهای محدود توام با دریایی حرص و ولع، به هویت واقعی فرد تبدیل می­شود. آزادگی و دمکرات منشی مقطعی نیز به سرپوش همه این واقعیات مبدل می­گردد، آسیبی رنج آور که در دراز مدت و در منصب قدرت به همکیشان خود نیز رحم ننموده و حذف فیزیکی نیز برایش به امری بدیهی و روزانه تبدیل می­شود.

بررسی آسیب شناسانه چنین امری مستلزم ابعاد فراوانی از این مسئله است که تنها و تنها با تعهدی مسئولانه و با زدودن اخلاقیاتی نازل و در دست داشتن پروژه­ای همه جانبه، تغیییر خواهد کرد. علاقه مندان به حوزه سیاست باید با تحلیلی نظری و جدی، بنیان پروژه­ای کلان را پایه گذاری نمایند که بتواند پرورش سالم افراد و تعیین سیستمی کارآمد و مدیر را جامه عمل بپوشاند. اگر آزادیخواهی، عدالت جویی، و تعهد در برابر سرنوشت میلیونها انسان رنجدیده در جامعه معنای خود را هنوز از دست نداده است، باید به چنین آسیبهایی و تلاش برای اتخاذ راهکار درست در عرصه سیاست اندیشید و چنین تعمقی را نیز به دیگران منتقل نماییم.

به بهانه سالروز جهانی زنان(هشتم مارس)

سياست تبهكارانه

     سیاست در گذر زمان

شاید آنگونه که بسیاری از اندیشمندان و فیلسوفان سیاسی از قرون قبل نگاشته­اند، اساساً سیاست و علم ذیربط آن، برآیند پاسخگویی به یک پرسش که چه کسی باید در جامعه حکومت کند؟ باشد. اما تعاریف و اشکال فراوانی که به لحاظ تئوریک از آن ارائه شده، هرگز اشتراکات آنچنان قابل چشمی را باهم نیافته­ و مخرج مشترکی را به منصه ظهور نرسانده است. شکی در این نیست که علم سیاست در معنای خاص خود بر زیر بنای فلسفه­ی سیاسی آنهم از زویای نگرشی گوناگون و منتج از رویکردهای مختلف شکل گرفته است. فلسفه­ی سیاسی  با تعمقی علمی در صدد جستجوی حقیقت در بستر سیاسی جامعه و در خلال تنظیم راوبط حاکمیت و توده­ها، فلسفیدن و تشریح و تالیف آنرا بر عهده گرفت. از افلاطون و سقراط گرفته تا سده­های میانه و از عصر روشنگری با سردمداری ماکیاولی تا دوران مدرن و مارکس، تئوریزه کردن خصائل انسانی و ضرورت تبعیت از تغییرات و تنظیم روابط با نهاد قدرت و روند متقابل آن نیز از کانال سده­های متوالی، راهی هزاران ساله را پیمود. تلاش برای تلفیق دفاع از حقوق و آزادی فردی و اجتماعی توده­های جامعه و مشروعیت اقتدار بلامنازع نهاد قدرت و اقتداری مطلق و گاهاً انتقادپذیر اما اساساً شایسته­ی حکمرانی،  برای دوران مدیدی علی­الخصوص در اروپا به مانیفست و تئوری اصلی و زیربنایی شکل گیری استبداد و دیکتاتوریهای معاصر انجامید و نهایتاً نافرجامی و نا کارآمدی این بخش از تئوریها را در پراتیک به نمایش گذاشت. هرچند شکل گیری "دولت مدرن" در غرب بر مبنای تئوریهای فیلسوفانی همچون(لویاتان) توماس هابز و همچنین جایگاه فلسفه كساني چون جان لاک، مونتسکیو و ژان ژاک روسو در اخلاقیات و پیروی از آنها نقش بسزایی ایفا نموده است، اما استحاله­ی تدریجی دهه­های گذشته، حاکی از فارغ شدن سیاست مدرن معاصر از قید و بندهای این بستر حجیم تاریخی_تئوریک می­باشد.  

سیاست مدرن حتی با رهانیدن خویش از گستره­ی ایدئولوژیزه شدنی چند سویه(که سرتاسر قرن بیستم را تحت الشعاع خود قرار داده بود)، گام در عرصه­ای بر آمده از بازتعریفهایی گوناگون نهاده است. سیاست به مثابه­ی یک نوع فعالیت آگاهانه­ی بشری که سعی در اداره­ی تضادها، رهایی از بحرانها، حفظ منافع و رفع ضعفهای زندگی سیاسی توده­های جامعه دارد، بازهم در عصر نوین خویش، با چالشهای فراوانی دسته و پنجه نرم می­نماید که نهایتاًٌ   اداره­ی جامعه به بهترین نحو را استراتژی اصلی خود قرارداده است. اگرچه بازیگران سیاسی هر از گاهی پراتیکاً تصویر و وجهه­ای غیر قابل قبول از قدرت مانور خویش نشان داده و نهایتاً حفظ قدرت و منافع و اشاعه­ی فساد و بی­حقوقی را بسط داده­اند، اما بیگمان مسیری که سیاست مدرن در عصر کنونی نیز باید آنرا محوریت خود قرار داده و در چنین راستایی گام نهد،  به چالش کشیدن بنیادین روابط "سلطه_ مطیع" و تلاش برای اداره­ی جامعه و حفظ منافع کلان آن به اعلا درجه­ی آن می­باشد، امری دست یافتنی و ممکن.......

از یاد رفتگان هم عصر

جهانی شدن اطلاعات، پیشترفتهای عظیم اقتصادی، مدرنیزه شدن هرچه بیشتر زندگی امروزین بشریت معاصر و دیگر دستاوردهای قابل چشم بشری در همه­ی عرصه­ها، تنها بخشهای مشخصی از جامعه­ی انسانی معاصر را مشمول گشته است. در حقیقت رفاهیات، امنیت و آسایش در این دریای بیکران و پر تلاطم، تنها ارمغان قستمهای مشخصی از جوامع کنونی انسانی بوده و زندگی نوین و آرامش نسبی در سایه­ی دستاوردهای علمی و تکنولوژیک، نوید بخش رهایی و گسست از فرودستی و فقر مفرط برای همه بافتهای جامعه بشری نبوده است. از حذف شدگان اجتماعی آمریکا و آمریکای لاتین گرفته تا اروپا و آسیا و آفریقای عقب مانده، فقر، بی عدالتی، عقب ماندگی و محرومیت شدید از زندگی­ای شایسته، روزانه انسانهای بیشماری را به کام انحرافات و آلودگیهای ناسالم اجتماعی و نهایتاً به کام مرگ فرستاده است.

از کار بیکار شدگان سیستم نوین تولیدی، تعرضات شرم آور شرکتهای چند ملیتی تولیدی و سرمایه­داران قدرتمدار و عدم جوابگویی دولتهای حاکم، نتیجتاً خیل عظیم گرسنگان و رانده­شدگان جامعه را به یکی از معضلات جدی و دردناک جامعه­ی امروزین مبدل نموده است. طبقات فرودست، زنان، کودکان و کارگران فقر زده هیچ گریزی جز فروغلطیدن به اقتصاد جنایی جهانی و یا تن دادن به ذلتهای غیر انسانی همچون افقی تحمیلی در زندگی پیش رو با خود ندارند.  اگرچه در بخشی از این جوامع همچون آفریقا و بخشهای وسیعی از آسیا، مراحل تکامل اجتماعی همچون غرب پیموده نشده و بدین ترتیب دولتهای دیکتاتور حامی وضع موجود ستمهای مضاعفی را وارد آورده­اند، همچنین فرهنگ، مذهب و آداب و رسوم واپسگرایانه و عقب مانده نیز، وضعیتی وخیم و رنج آور را برای این کنشگران اجتماعی خلق نموده است.

هرچند در بیشتر این مناطق جنبشهای استقلال طلبانه و آزادیخواهانه­ی اصیلی بر ضد استعمار و دیکتاتوریهای سیاسی به پا خواسته و برای تغییر فلاکتهای وضع موجود به موفقیتهای مهمی دست یازیدند، اما به سرعت عیان گشت که" آزادی" نیز برای بر کرسی نشستگان جدید قدرت جز مستمسکی بیش نبوده و جامعه  نیز تحت سیطره­ی این قدرتهای محلی و منطقه­ای جدید، مجدداً به غرقاب فساد، فقر و فاصله فاحش طبقاتی و بازهم آزادی کشی سوق داده شده است و نهایتاً حفظ قدرت سیاسی_ اقتصادی، هدف و استراتژی اصلی اقلیتهای برقدرت نشسته به هر قیمتی بوده است نه آرزوها و خواستهای دیرین اقشار مختلف جامعه. از این رو تطبیق دادن خود با وضعیت جهانی در راستای منافع کلان قدرتمدران بازهم به معنای فراموش کردن زندگی و سرنوشت از یاد رفتگان معاصرو عرضه نمودن کاریکاتورهایی از دمکراسی و عدالت اجتماعی بوده است.

آزادی، هزاران افسون در آستین دارد که

آنانکه بندگی را وانهاده­اند، هرگز نخواهند دانست

سپری شدن دوران صنعتی و برآمدن جهان نوین و شبکه مانند، بدون شک بر زیربنای اقتصادی عظیمی که اقتصاد جهانی را در برگرفته شکل گرفته است. تجدید ساختارهای گریخته از بحرانهای گریبانگیر چند دهه ی گذشته به تغییر شیوه تولید، مناسبات تولید و تغییرات متعاقب آن انجامیده که بر دو فاکتور نوآوری و انعطاف پذیری به منظور نیل به بهره وری و توان رقابت بالا در سطح کلان تاکید شده است و همین جهش تدریجی بخش اساسی اقتصاد سرمایه داری نوین کنونی را تشکیل داده است. شکافهای بنیادین و تضادهای نگران کننده ی برآمده توام با این تحولات بزرگ در حوزه اقتصاد و اجتماع، بیش از هر زمانی ما را متوجه ی زیانهای وارده می نماید. تجزیه درونی نیروی کار به دو بخش اکثریت نیروی کار عمومی و غیر ماهر و بخش اقلیت مسلط بر تکنولوژی اطلاعاتی و با برنامه، ارجحیت تکنولوژی برتر و حذف اجتماعی میلیونها انسان تولید کننده که اکنون در مقام مصرف کننده ایی بی خاصیت و بی ارزش روز به روز به حاشیه رانده شده و بیش از پیش غرق در فقر و بی افقی گشته است و نهایتاً پایمال شدن تجربه و دستاوردهای زندگی کارگران تحت فشار بازار جهانی و منطق نوین آن، روندی را همراه با نگرانیهایی جدی به پیش میبرد که تضادهای طبقاتی و چند پارگی فاحش و خیره کننده آن از جمله مسائل قابل توجه و تاسف آور میباشند...............

از سوی دیگر و در این وضعیت در عرصه اجتماع نمایان و پدیدار شدن نهضتهای اجتماعی تاثیر گذاری همچون نهضتهای هویتی ملی گرایی، نهضتهای فمنیسم، محیط زیست، مخالفان نظم نوین جهانی، حقوق بشر، همجنسگرایی و بنیادگرایی اسلامی به مثابه ی واکنشهای مقاومت کننده و انتقادی، علی رغم به خدمت گرفتن دستاوردهای نوین تکنولوژیک عصر ارتباطات برای دستیازی به اهداف خویش در صدد پافشاری هر روزه بر حقوق خویش بوده و هر یک به طریقی سعی در پراکتیزه کردن انتقادات خویش و کسب اهداف و استراتژی خود میباشند. هر چند منطق جهان شبکه ای و اقتصاد پر قدرت آن حتی در عرصه اجتماع غیر همسویان خود را میخواهد به بیرون از قاعده و قلمرو خود براند، اما باید دید که این نهضتها نیز به چه طریقی پارادایمهای خود را از جامعه ی دلخواه ارائه میدهند و چگونه خواسته ها و مطالبات خویش را تحمیل خواهند نمود. در هر صورت برجسته شدن فرهنگهای نوین و متعدد و جای دادن خویش به مثابه ی مبنا و بستری پرتوان و ارتباط پیچیده و تنگاتنگ آن با قدرت و سرمایه از بسیاری جهات دورنمایی جداگانه را تعیین خواهد کرد. در این تردید نباید کرد که برای نمونه مناسبات جدید تولیدی، جایگاه پیدا نمودن فرهنگها و  ترقیهای عصر ارتباطات در عرصه اجتماع بحران پدرسالاری و زوال تدریجی آن را با خود نوید داده است، هر چند این تغییر شامل همه بخشهای این کره خاکی نمیشود اما بدون شک این روند دیر یا زود دوردست ترین مناطق در خواهد نوردید. آری پیچیدگیهای جهان معاصر و تغییر و تحولات در حال وقوع آن ما را بیش از هر زمانی در مقابل پرسشهای بیشمار و فراوان دیگری قرار میدهد که حوزه های دیگر انسانی و جامعه بشری را تسخیر نموده و  ما را با شتابی باور نکردنی در عصر کامپیوتر و تکنولوژی برتر  توام با نگرانی به دنبال خود میکشاند............

آنچه ما را وادار به تفکری عمیق و هر روزه در مورد جهان پیرامونمان مینماید، مجموعه ای است از تغییر و تحولات عمیق سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... که به طور مستقیم وغیر مستقیم زندگی هرکدام از ما را در هر بخشی از این جغرافیای عظیم وبیکران کره ی  خاکی، به طور مثبت یا منفی تحت تاثیر قرار داده است. تغییر و تحولاتی که سراپا غرق در به چالش کشیدنهای ساختارهایی است که جامعه ی بشری طی قرون متمادی و در ادامه فراز و نشیب تکامل اجتماعی خود بر آنها استوار بوده و به تولید و بازتولید معانی و ارزشهای بیشماری در هر برهه ای از تاریخ و با مضامینی جداگانه نائل آمده است.  در این میان انسان تنها و دردمند معاصر خواسته و ناخواسته بر مسیری قرار گرفته که باید بر بازمانده های فروپاشی این ساختارها و برآمدن پدیده ها و دستاوردهای نوین آن،  زندگی خود را همسو و این روند را همراهی نماید. آری جامعه ی شبکه ای و چالشهای جدی فراروی آن که برخی از اندیشمندان و صاحبان اندیشه ی غرب آنرا با نام "عصر اطلاعات" نامگذاری نموده اند، انسان معاصر را به کنکاش و تعمق زیادی برای بازیابی و بازتعریف ارزشها و معانی از دست رفته و نیل به تصویری ایده آل از زندگی شایسته وامیدارد. پراتیک آگاهانه و خردمندانه ی فردیت مدرن بدون شک از دیگر نیازهای این وضعیت است. درک واقعی و عینی جهان معاصر نیازی است غیر قابل انکار همچون فروغی روشنی بخش بر کوره راههای آتیه ی زندگی.......